Suyun Nüvesi: Thales ve Yakınlık Sezgisi
Felsefenin çoğu zaman büyük bir önermeden çok, basit görünen bir sezgiyle başladığı ileri sürülebilir. Thales’in “Her şeyin özü sudur” sözü de bu tür bir başlangıç olarak değerlendirilebilir. İlk bakışta bu ifade, doğayı açıklamaya yönelen eski bir fizik önermesi gibi görünür. Ancak daha yakından bakıldığında su, yalnızca maddi bir unsur olarak değil, varlığı taşıyan, dönüştüren ve birbirine bağlayan bir ilk nüve olarak da yorumlanabilir.
Burada nüve, anlamı başlatan küçük fakat yoğun bir çekirdek olarak düşünülebilir. Bir fikir, bir olay, bir karşılaşma ya da bir sezgi nüve işlevi görebilir. Nüve, tek başına tamamlanmış bilgi değildir; ancak doğru düğüme temas ettiğinde bağlam açığa çıkarır. Thales’in suyu da bu çerçevede okunabilir. Su, yalnızca canlıların ihtiyaç duyduğu bir madde değil; hayatın görünür yüzeyinde sürekli dolaşan, biçim değiştiren, içine aldığı şeyi taşıyan ve her yere sızabilen bir ilk işaret olarak değerlendirilebilir.
Thales’in suyu seçmiş olmasının tesadüfi olmadığı düşünülebilir. Su akar, buharlaşır, donar, toprağın içine işler, göğe yükselir ve bedende dolaşır. Kendini gizlemez; fakat tek bir biçimde de kalmaz. Varlığın da benzer şekilde değiştiği, taşındığı, görünür hâle geldiği ve zaman zaman geri çekildiği söylenebilir. Bu nedenle su, yalnızca bir başlangıç maddesi olarak değil, varlığın hareket etme tarzını sezdiren bir nüve olarak ele alınabilir.
Bu noktada, Thales’in sezgisi ile daha geniş bir anlam arayışı arasında sınırlı fakat dikkat çekici bir akrabalık kurulabilir. Thales, doğadaki çokluğu tek bir ilkeye bağlamaya yönelir. Buna karşılık, bu çokluğu donmuş bir cevaba indirgemeden, onun içinde bir temas noktası, bir bağ ve bir iç akış aramak da anlamlı görünebilir. Bu bakımdan Thales’in suyu, söz konusu arayışın eski dünyadaki yalın ifadesi olarak okunabilir. Aynı arayışın bugün nüve, düğüm ve bağlam ilişkisi üzerinden yeniden düşünülmesi mümkündür.
Su, insanın dışında duran bütünüyle yabancı bir unsur gibi değerlendirilemez. Bedenin içinde, toprağın altında ve bulutun içinde yer alır; gözyaşında ve kanda dolaşır. Bu nedenle su üzerine düşünmek, yalnızca dış dünyadaki doğayı düşünmekle sınırlı kalmaz; insanın kendi varlığına da temas eder. Bu bağlamda Kur’an’daki “Biz ona şah damarından daha yakınız” ayetiyle sezgisel bir ilişki kurulabileceği düşünülebilir. Buradaki yakınlık, yalnızca mekânsal mesafeyle ölçülen bir yakınlık değildir; varlığın en iç damarında hissedilen ve insanın kendisinden bile önce gelen bir kuşatılmışlık hâline işaret ediyor olabilir.
Bununla birlikte, Thales’in suyu ile söz konusu ayetin işaret ettiği yakınlığı aynı düzlemde değerlendirmemek gerekir. Biri felsefi ve kozmolojik bir sezgi, diğeri ise ilahi yakınlığı dile getiren vahyi bir ifadedir. Yine de bu iki alan arasında doğrudan ve aceleci bir özdeşlik kurmadan, sınırlı bir yankı ilişkisi sezmek mümkün olabilir. Su nasıl hayatın içinde sessizce dolaşıyorsa, ilahi yakınlık da varlığın en derin noktasında, insanın kendine en yakın saydığı yerden daha içeride hissedilebilir.
Bu sezgi, anlam arayışının önemli bir yönüne işaret eder: Hakikat çoğu zaman uzakta aranır; oysa onun işaretleri en yakında bulunabilir. İnsan göğe bakabilir, yıldızları okuyabilir ve evrenin sınırlarını düşünebilir; ancak kendi nefesindeki ritmi, bedenindeki akışı ve kalbindeki kırılmayı ihmal edebilir. Bu bağlamda su, öğretici bir imgeye dönüşür. Sessizdir; fakat durduğu yerde bile anlam taşır. Taşır, çözer, birleştirir ve aşındırır.
Thales’in suyunu bir başlangıç nüvesi olarak yeniden düşünmek, eski bir doğa felsefesi önermesinin güncel anlam arayışına nasıl katılabildiğini göstermektedir. Bu çerçevede su, varlığın katı ve kapalı bir yapıdan çok, dolaşan bir akış olarak düşünülmesine imkân verir. Hakikatin yalnızca yukarıda ya da uzakta değil, insanın içinden geçen en sade unsurlarda da iz bıraktığı ileri sürülebilir.
Son olarak, Thales’in öneminin yalnızca suyu seçmesinde değil, varlığın dağınık görünümleri arasında bir birlik sezmesinde yattığı söylenebilir. Bu sezgiyi kapalı bir formüle dönüştürmeden yeni bağlamlara açmak mümkündür. Böylece su, yalnızca “her şeyin arkhesi” olarak değil; insanı doğaya, doğayı varlığa ve varlığı da ilahi yakınlık sezgisine bağlayan akışkan bir işaret, yani bir nüve olarak düşünülebilir.
