Etik, Panlektik sistemde bir kural katalo\u011fu de\u011fil; insan iradesinin evrendeki ak\u0131\u015fa nas\u0131l kat\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 belirleyen bir y\u00f6nlendirme sanat\u0131d\u0131r. Schopenhauer iradeyi susturmak isterdi; Stoac\u0131lar onu dizginlemeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Panlektik yakla\u015f\u0131m ise iradenin ne bast\u0131r\u0131lmas\u0131 ne de b\u00fct\u00fcn\u00fcyle serbest b\u0131rak\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini savunur. As\u0131l mesele, iradenin hangi y\u00f6nde, hangi yo\u011funlukta ve hangi anlam titre\u015fiminde i\u015fledi\u011fidir.<\/p>\n
Bir eylemin etik de\u011feri d\u00f6rt temel d\u00fczlemde belirir:<\/p>\n
Bir eylem, ki\u015finin i\u00e7sel yap\u0131s\u0131ndan do\u011far. \u0130rade korkudan m\u0131 ak\u0131yor, \u00f6fkeden mi, \u00e7\u0131kar arzusundan m\u0131, yoksa yarat\u0131c\u0131 bir sevgi ve sorumluluk duygusundan m\u0131? Panlektik d\u00fc\u015f\u00fcnce, niyeti yaln\u0131zca psikolojik bir i\u00e7 durum olarak de\u011fil, varolu\u015fa y\u00f6nelen bir enerji hareketi olarak okur.<\/p>\n
Bu nedenle etik soru yaln\u0131zca \u201cNe yapt\u0131m?\u201d de\u011fildir. Daha derin soru \u015fudur: \u201cBunu hangi i\u00e7sel y\u00f6nelimle yapt\u0131m?\u201d \u00c7\u00fcnk\u00fc ayn\u0131 davran\u0131\u015f, farkl\u0131 niyetlerle bamba\u015fka anlamlar kazanabilir.<\/p>\n
Her eylem, yaln\u0131zca yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 anda kalmaz; \u00e7evresine dokunur, yank\u0131 \u00fcretir, ba\u015fka d\u00fc\u011f\u00fcmlerde yeni etkiler do\u011furur. Bir s\u00f6z, bir karar, bir suskunluk ya da bir m\u00fcdahale, g\u00f6r\u00fcnenden daha geni\u015f bir alanda iz b\u0131rakabilir.<\/p>\n
Panlektik etik, eylemin bu geni\u015fleyen izini dikkate al\u0131r. Yaratt\u0131\u011f\u0131 etki varolu\u015f a\u011f\u0131nda bozulma m\u0131 \u00fcretir, yoksa uyum, a\u00e7\u0131kl\u0131k ve olgunla\u015fma m\u0131 do\u011furur? \u0130nsan, yaln\u0131zca kendi iradesinden de\u011fil, iradesinin ba\u015fkalar\u0131nda uyand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 sonu\u00e7lardan da sorumludur.<\/p>\n
Bilgi de bir eylemdir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bilgi, payla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 anda yaln\u0131zca aktar\u0131lmaz; bir zihni, bir toplulu\u011fu ya da bir s\u00fcreci harekete ge\u00e7irebilir. Bu y\u00fczden bilgiyi saklamak, \u00e7arp\u0131tmak veya yaln\u0131zca g\u00fc\u00e7 elde etmek i\u00e7in kullanmak, Panlektik a\u00e7\u0131dan etik bir sapmad\u0131r.<\/p>\n
Bilgi, bir m\u00fclk gibi sahiplenilecek de\u011fil, dikkatle ta\u015f\u0131nacak bir emanettir. Her n\u00fcve, do\u011fru d\u00fc\u011f\u00fcme ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda yeni bir ba\u011flam a\u00e7abilir; fakat yanl\u0131\u015f niyetle, eksik sorumlulukla veya manip\u00fclatif bi\u00e7imde aktar\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ayn\u0131 n\u00fcve y\u0131k\u0131c\u0131 bir etkiye de d\u00f6n\u00fc\u015febilir. Bu nedenle bilgi payla\u015f\u0131m\u0131 yaln\u0131zca c\u00f6mertlik de\u011fil, ayn\u0131 zamanda \u00f6zen, tevazu ve adalet gerektirir.<\/p>\n
\u0130nsan bildi\u011fini payla\u015f\u0131rken \u015fu soruyu sormal\u0131d\u0131r: \u201cBu bilgi kar\u015f\u0131mdakini \u00f6zg\u00fcrle\u015ftiriyor mu, yoksa onu kendi y\u00f6nlendirmemin nesnesi h\u00e2line mi getiriyor?\u201d Etik bilgi payla\u015f\u0131m\u0131, ba\u015fkas\u0131n\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnme kapasitesini bast\u0131rmaz; onu uyand\u0131r\u0131r.<\/p>\n
Burada ne yaln\u0131zca din\u00ee bir emir ne de yaln\u0131zca sek\u00fcler bir yasa belirleyicidir. Daha temel soru \u015fudur: \u201cBu eylem beni daha b\u00fct\u00fcn, daha a\u00e7\u0131k ve daha sorumlu bir insan olmaya yakla\u015ft\u0131r\u0131yor mu?\u201d Yani eylem, insan\u0131n kendi potansiyelini \u0131\u015f\u0131\u011fa m\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131r, yoksa karart\u0131r m\u0131?<\/p>\n
Panlektik etik, insan\u0131 soyut kurallar\u0131n kulu olarak de\u011fil, yarat\u0131c\u0131 bir armoninin faili olarak g\u00f6r\u00fcr. \u0130rade do\u011fru y\u00f6nlendirildi\u011finde merhamete, cesarete, \u00fcretime ve bilgi payla\u015f\u0131m\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Yanl\u0131\u015f y\u00f6nlendirildi\u011finde ise y\u0131k\u0131ma, \u00e7at\u0131\u015fmaya, kibire ve par\u00e7alanmaya yol a\u00e7ar.<\/p>\n
Bu y\u00fczden etik yaln\u0131zca yasaklayan bir sistem de\u011fildir. Etik, insan\u0131n i\u00e7indeki yank\u0131y\u0131 daha sahici bir y\u00f6ne \u00e7evirmesidir. Cezaland\u0131rmaktan \u00f6nce uyand\u0131r\u0131r; bast\u0131rmaktan \u00f6nce olgunla\u015ft\u0131r\u0131r; sahiplenmekten \u00f6nce payla\u015fmay\u0131 \u00f6\u011fretir. \u00c7\u00fcnk\u00fc insan, yaln\u0131zca ne yapt\u0131\u011f\u0131yla de\u011fil, neyi nas\u0131l ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131yla da varolu\u015fa kat\u0131l\u0131r.<\/p>\n
[show_menu slug=”kavramlar” style=”button” theme=”accent” layout=”horizontal” align=”center” columns=”1″]<\/p>\n