Parla, Voce del Vero

Şarkının ve Şiirin Yazılma Hikâyesi

Bazı eserler bir hikâyeyi anlatmak için doğar; bazıları ise hikâyenin kendisini aşan bir sesi aramak için. Parla, Voce del Vero bu ikinci türden bir eser. Burada anlatılan şey sıradan bir aşk, bir ayrılık, bir kavuşma ya da dünyevi bir özlem değildir. Bu aria, insan sesinin yalnızca duyguyu değil, hakikate yönelen içsel bir titreşimi de taşıyabileceği fikrinden doğdu.

Eserin ilk kıvılcımı, “ses” ile “hakikat” arasındaki o eski ve derin ilişkiden geldi. İnsan konuştuğunda gerçekten ne yapar? Sadece ses mi çıkarır, yoksa görünmeyen bir anlamı dünyaya mı çağırır? Bir kelime, yalnızca ağızdan çıkan bir işaret midir, yoksa doğru zamanda, doğru iç hâliyle söylendiğinde varlığın gizli kapılarını aralayabilir mi?

Bu sorular, eserin merkezindeki “voce del vero” ifadesini doğurdu: hakikatin sesi. Buradaki ses, dünyanın gürültüsünden yükselen bir ses değildir. Kalabalığın, gösterişin, beğenilme arzusunun ya da geçici tutkuların içinden gelmez. Daha içeriden, daha sakin, daha görünmez bir yerden gelir. Sanki düşünce, ses olmadan hemen önce ışığa dönüşür; söz ise yalnızca duyulan bir şey olmaktan çıkar, insanın ruhunda yer değiştiren bir anlam hâline gelir.

İtalyanca “Parla” kelimesi “konuş” demektir. Fakat Türkçeye yakınlığı nedeniyle kulağımıza başka bir gölge de düşürür: “parla.” Bu çift anlamlı çağrışım eserin kaderini belirledi. Konuşmak ve parlamak aynı eylemin iki yüzü gibi birleşti. Hakikat konuştuğunda aydınlatır; ışık parladığında sessizce konuşur.

Şiirin başlangıcındaki “Mi dicon: parla, voce sottile” ifadesi, dış dünyanın insandan konuşmasını istemesini anlatır. Fakat bu çağrıya verilen cevap hemen sıradan konuşmadan ayrılır. Şair burada, ölümlü bir yankıyı tekrar etmeyeceğini söyler. Çünkü her söz aynı değerde değildir. Bazı sözler yalnızca duyulur ve kaybolur. Bazıları ise görünmeyenden gelen bir nefesle temas ettiğinde zamanın içinde daha kalıcı bir iz bırakır.

Aria bölümünde “Non è menzogna quel ch’io dirò” sözleriyle başlayan ifade, eserin ahlaki merkezini kurar. Burada ses, yalan söylemeyeceğini ilan eder. Fakat bu, basit bir doğruluk beyanı değildir. Daha derinde, sözün arınması vardır. “Non è suono di vanità” derken ses, gösterişten, boş yankıdan, kendini süsleyen ama hakikate yaklaşmayan sözden ayrılır. Düşünce saflaştığında kelime ışığa ve hakikate dönüşür.

“Nel punto vivo nasce il canto” dizesi eserin en önemli çekirdeklerinden biridir. Şarkı, yaşayan bir noktada doğar. Bu nokta ne bütünüyle maddidir ne de bütünüyle soyut. Bir iç merkez, bir oluş ânı, bir nüve gibi düşünülebilir. Henüz şekil almamış, yaş istemeyen, bedene mahkûm olmayan ama bütünün içinde büyüyen bir kıvılcım. Bu yüzden şiirde şarkı bir form aramaz; kendini yüz, beden, unvan ya da yaşla sınırlamaz.

Nakaratta ses “voce d’oro” yani altın ses olarak çağrılır. Ancak buradaki altın, maddi bir zenginliği temsil etmez. Değeri piyasadan, alkıştan, başarıdan ya da makamdan almaz. Değeri, bedensiz bir alev oluşundan gelir. Bu alevin evi yoktur, çünkü hakikat tek bir mekâna hapsedilemez.

İkinci bölümde şiir, bölünmüş bakışın tehlikesine yönelir. Dünyaya parçalanmış bir gözle bakan kişi, birliğin ışınını göremez. Bu, eserin düşünsel omurgasını güçlendirir. Çünkü hakikat parçaların yok sayılmasıyla değil, parçaların birbirine nasıl bağlandığını görme yetisiyle belirir. Berrak ve canlı bir parçada bütün hakikat yanabilir.

“Ciò che ritorna non torna uguale” dizesi ise eserin sarmal ruhunu en açık biçimde taşır. Dönen şey aynı şekilde dönmez. Bir söz tekrar söylense de aynı söz değildir; çünkü söyleyen değişmiştir, duyan değişmiştir, zaman değişmiştir, anlamın içinde bulunduğu alan değişmiştir. Bu yüzden dönüş, basit bir tekrar değil, yükseliştir.

Üçüncü bölümdeki “Se spargo perle sopra la mente” ifadesi, şiirin en zarif imgelerinden biridir. Zihnin üzerine inciler serpmek, bilgi, ilham ve güzelliği savurmak gibi görünebilir. Fakat şair hemen bunun israf olmadığını söyler. Çünkü hakiki söz, tüketilmek için değil, bir yerde uyanmak için bırakılır.

Bu bölümde bestecinin kendi sanat anlayışı da sezilir. Şarkı satılacak bir meta, taçlandırılacak bir başarı nesnesi olmaktan çıkar. Sanatın ölçüsü piyasa değildir; hakikatin ağırlığı da altınla tartılmaz. Şarkı, iyi bir ruhun saf aynasına ince ve zarif bir hüküm yazar.

Finalde tekrar “Ah, parla, parla, voce del vero” çağrısı yükselir. Fakat bu kez ses, başlangıçtaki sesten daha geniş bir göğe açılmıştır. Artık onun ne bir yankı ne de ölümlü bir ses olduğu söylenir. Yaşayan noktadan bütün göğe doğru bir genişleme başlar. Başlangıçta içte saklı olan kıvılcım, finalde bütün göğü kapsayan bir ışığa dönüşür.

Bu yüzden Parla, Voce del Vero bir bel canto aryası olarak tasarlandı; ama yalnızca operatik bir gösteriş için değil. Lirik soprano sesi, insan nefesinin en parlak ve en kırılgan sınırlarından birini temsil eder. Harp, görünmeyen anlam damlaları gibi akar. Organ, esere metafizik bir derinlik verir. Obualar ve fagotlar ise insan sesinin etrafında hem dünyevi hem de kadim bir renk oluşturur.

Parla, Voce del Vero bu sorulara kesin bir cevap vermek için değil, onları sesin içinde yaşatmak için doğdu. Çünkü bazı hakikatler açıklanmakla değil, söylenmekle açılır. Bazıları ise söylendikten sonra bile suskunluğunu korur.