Âdem’in Sessizliği, Tesfaye’nin Düşüşü ve Hakikatin Parçaları

Bir Masadan Kütüphaneye Açılan Yol

Âdem’in felsefeye ilgisi büyük bir iddiayla başlamadı. Ne bir kürsüde, ne düzenli bir okuma programında,
ne de kendine filozof deme hevesinde. Ankara’nın soğuk bir akşamında, beklenmeyen bir kırılmanın ardından başladı.
Henüz on dokuz yaşındaydı.

Mavi’yle buluşacağı pastanede uzun süre oturmuştu. Duvar saatine, buharı azalan çaya, her açılıp kapanan kapıya bakmıştı.
Mavi gelmedi. Âdem de eve dönmedi. Milli Kütüphane’ye yürüdü.

Rafların arasında ne aradığını bilmeden dolaşırken bir masanın üstünde açık bırakılmış bir kitap gördü.
Camus’nün Yabancı’sıydı. Sayfanın ortasında, Marie’nin evlilik sorusuna verilen o kayıtsız cevap duruyordu.
Âdem cümleyi bir kez okudu, sonra bir daha. O an yalnızca kendi incinmişliğini değil,
insanın başkasından beklediği anlamla dünyanın verdiği sessizlik arasındaki mesafeyi de gördü.

Münir Amca ve Tanrı’nın Sessizliği

Münir Amca’yla bir çay ocağında tanıştı. Yaşlı adam Âdem’in zihnine yıllarca kapanmayacak bir soru bıraktı:

Münir Amca’ya göre insan Tanrı’yı ancak O’nun kendini tanıttığı yerlerden, yaratılanların içindeki izlerden
ve sezebildiği işaretlerden hareketle düşünebilirdi. Doğa dışarıda bırakılacak bir alan değildi;
fakat Tanrı’yı doğanın kendisi saymak da besteyi besteci sanmak gibiydi.
Notalar duyulurdu, ama besteci notaların içine hapsedilemezdi.

Âdem hakikati yalnızca görünen şeylerin toplamı olarak düşünemedi.
Mavi’nin yokluğu, Camus’nün kayıtsız cümlesi ve Münir Amca’nın Tanrı sorusu birbirine temas ediyordu.
Görünmez bir ağ tüm bunları birbirine bağlıyor gibiydi.

Hakikat tek bir yerde mi duruyordu, yoksa insan ona ancak parçaların birbirine değdiği anlarda mı yaklaşabiliyordu?

Büyük Düşünürler ve Eksik Kalan Parçalar

Sonraki yıllarda Âdem bu sorunun peşinden gitti. Büyük düşünürleri, romancıları, şairleri,
kutsal metinleri ve eski bilgelik geleneklerini okudu.
Camus’de insanın evren karşısındaki çıplaklığını, Dostoyevski’de suçun ve vicdanın karanlık odalarını,
Nietzsche’de insanın kendi değerlerini yeniden kurma cesaretini,
Kierkegaard’da Tanrı karşısında tek başına kalan ruhun titremesini gördü.

Schopenhauer’un irade düşüncesi onu sarstı; fakat insanı yalnızca acının içine kapatmasına itiraz etti.
İbn Arabî’de varlığın derin bir birlik sezgisine yaklaştı;
ama bu birliğin insanı hazır bir cevaba yaslamaması gerektiğini düşündü.
Dini metinlerde ise insanın yalnız aklına değil, varlığının en derin yerine seslenen bir çağrı buldu.

Zamanla şunu fark etti: Bir düşüncenin etkileyici olması, hakikati bütünüyle taşıdığı anlamına gelmiyordu.
Her düşünür başka bir yerden bakıyor, başka bir yarayı yokluyor, başka bir kapıyı aralıyordu.
Aralarında sert karşıtlıklar vardı; ama bazen aynı yöne bakan tuhaf yakınlıklar da seziliyordu.
Bu yüzden bir fikri hemen kabul etmek de kolay değildi, reddetmek de.

Âdem’in Kurgusal Hakikati

Âdem elbette kurgusal bir karakterdir. Fakat bazı kurgular, gerçek olmadığı için değil,
gerçeği doğrudan söylemekten daha iyi taşıdığı için vardır.
Bu sayfaları okuyan herkes Âdem’in içinde kendinden küçük bir parça bulabilir:
beklenmiş ama gelmemiş birini, yarım kalmış bir cümleyi, içine oturan bir sessizliği,
çocukluktan taşınan bir eksikliği ya da hayatın bir yerinde ansızın açılan o büyük soruyu.

Âdem’in hikâyesi yalnızca ona ait değildir.
Onun felsefeye yürüyüşü, insanın kendi kırılmalarından anlam çıkarmaya çalışmasının hikâyesidir.

Tesfaye Alemu: Taş Kaldırımda Başlayan İkinci Yüz

Tesfaye Alemu, başka bir hikâyenin içinden gelen kurgusal bir karakterdir.
Halkını özgürlüğe taşımak isterken güçle, yalanla, stratejiyle ve vicdanla kirli bir pazarlığa girmiştir.
Bu yüzden onun hikâyesi Âdem’in sessiz iç kırılmasından farklıdır;
Tesfaye’de aynı arayış, tarihin ve iktidarın sert taşlarına çarpar.

Tesfaye taş kaldırımda yere düştüğünde yalnız gururu kırılmaz; kendi kaderiyle hesaplaşır.
“Bunu mu istedin? İnsanları böyle mi kullanıyorsun?” diye sorduğunda,
cevap beklediği yer yine Tanrı’nın sessizliğidir.
İsyanı yokluğa değil, susan bir muhataba yönelmiştir.

Sonra “Hiçler daha kolay taşır” diyerek kabullenişe geçtiğinde sessizlik ortadan kalkmaz.
Yalnızca anlamı değişir. Cevap gelmediği hâlde yürümeyi kabul eder.
Kendini merkeze koymaktan vazgeçer; yükün sahibi değil, taşıyıcısı olduğunu anlar.

Sessizlik Yokluk Değildir

Bütün bu hikâyelerde asıl başlatıcı güç Tanrı’nın sessizliğidir.
İnsan çoğu zaman acıya değil, acının karşısında gelen suskunluğa takılır.
Bir olay olur, biri gelmez, bir kayıp yaşanır, bir zafer insanın elinde kanlı bir yüke dönüşür.
İnsan bunların kendisinden çok, göğün neden konuşmadığını merak eder.

Spekülasyon, felsefe ve yorumlama ihtiyacı burada başlar.
Tanrı açıkça konuşsaydı, insan belki düşünmezdi.
Her şey yerli yerine oturur, soru kendi doğmadan susardı.
Fakat sessizlik, insanı kendi aklıyla, vicdanıyla, acısıyla ve sezgisiyle baş başa bırakır.

Âdem bunu kütüphanede sezmiştir. Tesfaye bunu taş kaldırımda öğrenmiştir.
Her ikisi de aynı hakikatin farklı yüzleriyle karşılaşır:
İnsan, cevabın bütünü kendisine verilmediği yerde yorumlamak zorunda kalır.

Nüve, Düğüm ve Bağlam

Âdem’in hikâyesi kişisel kırılmalardan anlam çıkarma çabasını gösterir.
Fakat bu düşünme biçimi yalnız bireyin iç dünyasında dolaşmaz;
gücün, tarihin ve sorumluluğun karanlık alanlarına da bakar.
Tesfaye Alemu bu yüzden aynı arayışın başka bir yüzünü taşır.

Âdem için Camus’nün o sayfası böyle bir etki bırakmıştır.
Kişisel bir kırgınlık, o cümleyle insanın anlam arayışına açılmıştır.
Camus’nün cümlesi yalnızca Camus’nün cümlesi olarak kalmamış;
Âdem’in bekleyişine, Mavi’nin yokluğuna, Münir Amca’nın öğreteceği bakışa
ve ileride şekillenecek düşünceye temas etmiştir.

Sarmal Hareket ve Yaşayan Bilgi

İnsan aynı sorulara tekrar tekrar döner; fakat her dönüşte aynı yerde değildir.
Çocukken duyduğu bir söz, yıllar sonra başka bir anlam kazanır.
Gençlikte yaşadığı bir kırılma, olgunlukta bir düşünceye dönüşür.
Bir kitap ilk okunduğunda yalnızca metindir; yıllar sonra insanın kendi hayatını açan bir anahtar hâline gelebilir.

Bu yolculuk düz bir çizgi gibi ilerlemez.
Geri döner, yoklar, derinleşir ve başka bir katmana çıkar.
Âdem’in hikâyesi bu sarmalın edebi yüzüdür.
O, bir acıdan doğrudan bir sisteme atlamaz.
Önce bekler, kırılır, susar, okur, karşılaşır, tekrar düşünür.
Sonra yaşadığı şeylerin birbirinden kopuk olmadığını sezmeye başlar.

Ödünleşim, Eksiklik ve Hakikate Yaklaşmak

Mühendislikteki ödünleşim fikri burada güçlü bir karşılık bulur.
Gerçek hayatta hiçbir çözüm yalnızca kazanç üretmez.
Bir yerde sağlanan denge, başka bir yerde yeni bir gerilim doğurabilir.
Güç arttıkça esneklik azalabilir. Hız yükseldikçe kontrol zorlaşabilir.
Sadelik korunurken derinlik kaybedilebilir.

İnsan düşüncesi de böyledir.
Bir filozof maddeyi açıklarken ruhu eksik bırakabilir.
Bir başkası iradeyi merkeze alırken yaşanan dünyanın karmaşık ilişkilerini ihmal edebilir.
Bir diğeri dili çözerken varlığın sessiz tarafına yaklaşamayabilir.
Bu eksiklik bir kusur olmak zorunda değildir; bazen başka parçalarla temas etme ihtiyacının işaretidir.