Bazı melodiler daha ilk cümlede insana yaklaşır; gösterişli bir girişe ihtiyaç duymadan tanıdık, içten ve biraz da hüzünlü bir kapı açar. Nihavend makamı bende çoğu zaman böyle bir duygu uyandırıyor. Çellonun sıcak, derin ve insan sesine yakın tınısı bu karakterle buluştuğunda ise ortaya yalnızca güzel bir ses değil, katmanlı bir anlatım imkânı çıkıyor.

Ben Nihavend ile çellonun birlikteliğini, iki ayrı müzik dünyasının yan yana getirilmesinden çok, ortak bir ifade alanının keşfi olarak görüyorum. Makam geleneğinin melodik inceliği ile çellonun uzun soluklu cümle kurma gücü birbirini doğal biçimde tamamlayabiliyor. Bu buluşmanın merkezinde teknik gösteriden önce duygu, denge ve melodinin kendi yönünü bulmasına izin verme düşüncesi yer alıyor.

Nihavend makamının duygusal dünyası

Nihavend, Türk müziğinin dinleyiciyle kolayca bağ kurabilen makamlarından biridir. Bunun nedeni yalnızca kulağa tanıdık gelebilen melodik yapısı değildir. Makamın asıl etkisi, hüzün ile zarafet arasında kurduğu dengede belirginleşir. Melodi karanlık bir renge yaklaşabilir; fakat bütünüyle umutsuzlaşmaz. İçinde daima hareket, yumuşaklık ve yeni bir cümleye açılma ihtimali bulunur.

Bir makamı yalnızca belirli seslerin sıralanması olarak düşünmek yeterli değildir. Makam anlayışı; melodinin nereden başladığı, nasıl ilerlediği, hangi seslerde soluklandığı ve karar duygusuna nasıl ulaştığıyla birlikte anlam kazanır. Benim için önemli olan da Nihavend adını taşıyan bir diziyi mekanik biçimde kullanmak değil, melodik yönelişin oluşturduğu ruh hâlini duyabilmektir.

Nihavend’in etkisi tek bir duyguyu ilan etmesinde değil, birbirine yakın görünen duygular arasında incelikle dolaşabilmesindedir.

Bu dolaşım bazen içe dönük bir düşünceyi, bazen kırılgan bir yakınlığı, bazen de sessiz fakat yoğun bir kararlılığı çağrıştırabilir. Aynı melodik fikir, icradaki vurguya ve cümle kuruluşuna göre farklı anlamlar kazanabilir. Bu nedenle Nihavend, yorumcuya geniş bir ifade alanı açarken aynı zamanda ölçülü davranmayı da gerektirir.

Çello neden Nihavend’e yakışıyor?

Çello, hem koyu hem de parlak renkler üretebilen geniş anlatım olanaklarına sahip bir çalgıdır. Alt bölgelerde güçlü ve derin bir zemin kurabilir; üst bölgelere çıktığında daha kırılgan, ince ve şarkı söyleyen bir karaktere bürünebilir. Nihavend’in melankoli, şefkat ve dingin yoğunluk arasında değişen havası bu renk çeşitliliğinden beslenir.

Yaylı bir çalgıda ses, tuşa basıldığı anda hazır biçimde ortaya çıkmaz. Yayın hızı, tele uygulanan ağırlık, temas noktası ve yön değişimleri her notanın karakterini etkiler. Bu durum melodiyi yalnızca doğru seslerle çalmanın ötesine taşır. Bir cümle kimi zaman nefes alır gibi genişleyebilir, kimi zaman geri çekilebilir, kimi zaman da tek bir nota üzerinde yoğunlaşabilir.

Çellonun insan sesini hatırlatan niteliği de burada önem kazanır. Söz kullanılmasa bile melodinin soru soran, cevap veren veya tamamlanmadan havada kalan bir cümle gibi duyulması mümkündür. Ben en etkili yorumun, çalgıyı sürekli öne çıkarmaya çalışmak yerine melodinin ne anlatmak istediğine kulak veren yorum olduğuna inanıyorum.

Makam geleneğine çağdaş bir çelloyla yaklaşmak

Farklı icra geleneklerini buluştururken iki uçtan kaçınmak gerekir. Bir tarafta makamı yalnızca Batı müziğindeki bir dizi kalıbına indirgeme riski, diğer tarafta çellonun kendine özgü ses üretme olanaklarını göz ardı etme ihtimali vardır. Saygılı bir çağdaş yaklaşım, bu iki alanın özelliklerini silmek yerine aralarında bilinçli bir diyalog kurar.

Ben böyle bir yaklaşımda üç noktayı önemsiyorum:

• Melodik yön: Cümlenin yalnızca hangi notalardan oluştuğuna değil, nereye yöneldiğine ve nerede dinlenmek istediğine dikkat etmek.
• Doğal ifade: Süslemeleri, kaydırmaları ve titreşimleri alışkanlık gereği değil, melodik anlatıma hizmet ettiği ölçüde kullanmak.
• Tını dengesi: Çellonun sıcaklığını korurken aşırı yoğun bir sesle makamın zarif tarafını örtmemek.

Çağdaşlık, geleneği görünmez hâle getirmek anlamına gelmez. Yeni bir çalgısal renk, farklı bir düzenleme anlayışı veya kişisel bir cümle kuruluşu kullanılabilir. Buna rağmen makamın melodik kimliği dinlemenin merkezinde kalabilir. Bence yaratıcı özgürlük ile gelenek bilinci arasındaki gerçek denge tam da burada başlar.

Bir Nihavend çello icrası nasıl dinlenebilir?

Enstrümantal müzik dinlerken mutlaka teknik terimleri bilmek gerekmez. Yine de dikkati birkaç noktaya yöneltmek, işitilen ayrıntıları çoğaltabilir. İlk olarak melodinin nefes noktalarını takip etmeyi öneririm. Cümle nerede yükseliyor, nerede geri çekiliyor ve hangi anda tamamlanmış hissi veriyor? Bu sorular, eserin biçimini herhangi bir nota bilgisi olmadan sezmenize yardımcı olur.

İkinci olarak çellonun ses bölgeleri arasındaki geçişlere kulak verilebilir. Kalın sesler daha ağır ve içe dönük bir atmosfer kurarken, üst bölgedeki sesler anlatımı aydınlatabilir ya da gerilimi artırabilir. Bu değişimlerin her zaman kesin bir duygusal karşılığı yoktur; önemli olan, melodinin renginin nasıl dönüştüğünü fark etmektir.

Son olarak sessizlikleri ve nota sonlarını dinlemek gerekir. Müziğin etkisi yalnızca sesin sürdüğü anlarda oluşmaz. Bir notanın nasıl bırakıldığı, iki cümle arasındaki kısa boşluk ve karar öncesindeki bekleyiş de anlatının parçasıdır. Özellikle düşünceli ve zarif bir atmosferde bu küçük alanlar, hızlı nota dizilerinden daha güçlü bir iz bırakabilir.

Dinlerken denenebilecek üç farklı odak

• İlk dinleyişte hiçbir şeyi çözümlemeye çalışmadan genel duyguyu takip etmek.
• İkinci dinleyişte yay hareketlerini çağrıştıran ses değişimlerine ve cümle sonlarına odaklanmak.
• Üçüncü dinleyişte tekrar eden melodik fikirlerin her dönüşte nasıl farklı bir renk kazandığını araştırmak.

Bu yöntem, müziği tek bir doğru anlama hapsetmez. Aksine aynı eserin farklı zamanlarda neden başka duygular uyandırabildiğini görünür kılar. Dinleyicinin ruh hâli, kullandığı ses sistemi ve bulunduğu ortam bile algılanan ayrıntıları değiştirebilir.

Sözsüz müziğin bıraktığı alan

Sözsüz bir eser, dinleyiciye önceden belirlenmiş bir hikâye sunmak zorunda değildir. Melodi bir anıyı, bir manzarayı veya yalnızca tarif edilemeyen bir duyguyu harekete geçirebilir. Besteci olarak benim kurduğum müzikal çerçeve önemli olsa da dinleyicinin bu çerçevenin içinde kendi anlamını bulmasını değerli görüyorum.

Nihavend’in ölçülü hüznü ile çellonun lirik sesi, böyle bir kişisel karşılaşma için verimli bir zemin oluşturuyor. Bazen müziğin görevi kesin cevaplar vermek değil, aceleyle geçtiğimiz bir duygunun yanında birkaç dakika daha kalmamızı sağlamaktır.

Bu birlikteliği işiterek deneyimlemek isterseniz Nihavend Cello Recital çalışmasını videodan dinleyebilir, melodinin sizde açtığı yolu kendi dikkatinizle takip edebilirsiniz.